PEYGAMBERİMİZİN HİLMİ VE YUMUŞAK HUYLULUĞU
Hilm; yumuşak huylu yavaş uslu sessiz sakin olmak heyecana kapılmayıp öfkeyi yenmek nefsine hakim olup kızmamak gücü yettiği halde affetmek hoşa gitmeyen şeyler karşısında sabredip tahammül göstermek tahrik edici sebepler karşısında soğukkanlılığı korumak vakarlı ve ağırbaşlı bulunmak acı ve ıstırap verici hareketlerle yüzyüze gelince kendini tutma gibi anlamlara gelen güzel bir ahlâktır.

Peygamberimiz peygamberliğinden önce de sonra da insanların en halîmi en yumuşak huylusuydu. Hayâtı boyunca meziyetini devam ettirmiştir. Cenab-ı Hak da kendisini korumuş ve bu sıfatından dolayı övmüştür.

Âl-i İmran Sûresinin 159. âyetinde "Allah'ın bir rahmet eseridir ki sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer huysuz ve katı kalpli birisi olsaydın muhakkak onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi" buyurmaktadır.

Peygamberimiz şahsına yapılan kötülüklerden dolayı hiçbir şekilde intikam almayı düşünmemiştir. Ayrıca o insanların en az kızanı en çabuk razı olanı ve bağışlayanı idi.

Allah'ın emirlerini insanlara anlatmaya çalıştığı sırada Kureyş müşrikleri ona her türlü hakarette bulunuyordu. Onunla alay ediyor ölüm tehdidinde bulunuyor geçtiği yollara çalıçırpı dikenler seriyor üzerine pislik atıyor boynuna kement atarak sürüklemeye çalışıyorlardı. Bununla da kalmayıp ona sihirbaz büyücü kâhin şair diyorlar; öfkelendirip kızdırmak için her türlü yola başvuruyorlardı. Fakat o kendisine yapılan bütün bu hakaretlere tahammül ediyor kızmıyordu.

Aslında kim olursa olsun herkesin içinde hakarete uğrayan insan muhakkak kızar öfkelenir tepki gösterir karşılık vermeye çalışır. Ancak bunların hiçbirini Peygamberimizde görmek mümkün değildi. O gayet sakin engin ve sabırlı ve tahammüllü idi. Üzerine aldığı görevi İlahî daveti sağ salim sağlıklı biçimde yerine getirmeye çalışıyordu. Kendisine yapılan eziyetlere karşılık vermeyişi de bundan dolayı idi.

Peygamberimiz Mekke'de kurulan Zülmecaz Panayırında insanlara İslâmı anlatırken o sırada kendisini dinlemiş olan birisi şöyle anlatıyor:

"Hz. Muhammed (a.s.m) Allah'ın bir olduğunu Ona inananların kurtulacaklarını ilan ediyordu. Ebû Cehil de onun üzerine toprak atıyor 'Ey insanlar bu adamı dinlemeyin sizi dininizden vazgeçirmeye çalışıyor. Sizi putlarımız olan Lât ve Uzza'dan uzak tutmak istiyor' diye yaygara yapıyordu. Peygamberimiz ise bu tahriklere hiç aldırmıyor bir kere olsun dönüp Ebû Cehil'-in yüzüne bile bakmıyordu. O kendi görevini yapmaya çalışıyordu."

Yine bir gün Peygamberimiz Sahabîlerden hasta olan Sa'd bin Ubade'yi ziyarete gidiyordu. Yolda münafıkların elebaşlarından Abdullah bin Ubey'in de bulunduğu bir topluluğa rast geldi.

Orada bir müddet durdu. İbni Ubey Peygamberimize sataşmaya başladı. Ve küstahça "Dikkat etsene adam hayvanın yerden toz kaldırıyor buradan uzaklaş hayvanın bizi rahatsız ediyor" diyerek ileri geri konuşmaya durdu.

Peygamberimiz oradakilere selâm verdikten sonra bazı şeyler anlattı.

İbni Ubey halkın Peygamberimizi dinlediğini görünce iyice çığırdan çıktı ve; "Bize Müslümanlıktan bahsedip durma sana gelen olursa ona istediğini anlatırsın" diyerek hakarete varan sözler sarf etmeye başladı. Fakat Peygamberimiz onun terbiyesizliğine bir karşılık vermiyor anlatmaya devam ediyordu.

Buna karşılık büyük şair Abdullah bin Revaha ayağa kalktı:

"Ya Resulallah" dedi "buraya her zaman geliniz bize konuşma yapınız sizi çok seviyoruz" diye sevincini dile getirdi.

Bu sırada Müslümanlarla münafıklar arasında tartışma başladı. Kavga edecek duruma geldiler. Çok sakin davranan ve hiç öfkelenmeyen Peygamberimiz onları yatıştırdı ve daha sonra oradan ayrıldı ve yoluna devam etti.

Yahudiler millet olarak Peygamberimizin amansız düşmanıydı. Kinci kıskanç açgözlü dünya düşkünü bir karakter taşıyorlardı. Ayrıca Yahudiler Araplardan ayrı olarak eğitime bilgiye ve okumaya önem veriyorlardı. Bunun için bütün üstünlüklere kendileri sahip olmalıydı. En zengin insan en bilgili en etkili insan kendi içlerinden çıkmıştı.

Âhirzaman Peygamberinin aralarından çıkmasını bekliyorlardı. Ne zaman ki Peygamberimiz peygamber olarak sesini duyurmaya başladı Yahudilerdeki kıskançlık ve düşmanlık ayyuka çıktı. Peygamberimize en çirkin tuzağı kuruyorlar vücudunu ortadan kaldırma yollarını deniyorlardı.

Bir defasında Yahudinin birisi Peygamberimize büyü yaptı. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz hastalanıp yatağa düştü. Rahatsızlığı birkaç gün sürdü. Sonunda Cebrail Aleyhisselâm geldi durumu Peygamberimize haber verdi:

"Yâ Muhammed Yahudilerden biri seni büyülemiş ve üfürüp düğümlediği ipliği falanca kuyuya atmış. Birini gönder de onu kuyudan çıkarsın."

Peygamber Efendimiz Hazret-i Ali'yi gönderdi o düğümlü ipliği kuyudan çıkartıp getirtti. Düğümler açılır açılmaz Efendimiz sanki bağları çözülen bir kimse gibi oldu rahatladı.

Bununla birlikte Peygamberimiz âhirete göçünceye kadar bildiği halde bu durumu o Yahudinin yüzüne vurmadı.

Fakat aynı zamanda içlerinde hakperest hakkı ve doğruyu arayanlar da vardı. Çünkü ellerindeki kitapta Peygamberimizin özelliklerini ve güzelliklerini anlatan epeyce işaretler ve bilgiler vardı.

Peygamberimizin Tevrat'ta anlatılan ve yer verilen en belli vasıflarından birisi de hilmidir. Yumuşak huyluluğuna insanları İslama davet ederken gösterdiği tahammül ve sabra Tevrat'ta işaret ediliyordu.

Yahudi bilginleri Peygamberimizin Tevrat'ta bulunan pekçok sıfatını bizzat gözleriyle görüp tanımışlardı. Bazıları ise hâlâ araştırmaya devam ediyordu. Peygamberimizin Tevrat'ta anlatılan bütün sıfatlarını görecekler ondan sonra iman edeceklerdi.

Bu Yahudi bilginlerinden birisi "Onun Tevrat'ta övülen sıfatlarından kendisinde görmediğim denemediğim hilm sıfatından başka hiçbirisi kalmamıştı" diyerek bunu da denemek ister ve sonrasını şöyle anlatır.

"Ben kendisini alış veriş sonunda belli bir vade ile otuz dinar borçlandırmış borcun tahsiline bir gün kala gidip 'Ya Muhammed hakkımı öde. Zaten siz Abdülmuttalip oğullarının âdeti borçlarını zamanında ödemeyip uzatıp durmaktır' dedim.

"Bunun üzerine Ömer bana 'Ey pis Yahudi vallahi Resulullahın evinde olmasaydın gözünü patlatırdım' dedi.

"Resulullah (a.s.m) Ömer'e Ey Hafs'ın babası Allah seni bağışlasın. Biz senden başka türlü bir davranış beklerdik. Bana onun bende olan hakkını güzellikle ödememi söyleyecektin; ona da alacağını tahsil ederken yardımcı olacaktın ve daha nazik davranmasını söyleyecektin' buyurdu.

"Benim Resulullaha karşı cahilce kaba ve sert davranışım Resulullahın yumuşaklığını arttırmaktan başka bir şey yapmadı.

"Bana 'Ey Yahudi sana borcumu yarın sabah ödeyeceğim' buyurduktan sonra Ömer'e 'Ey Hafs'ın babası onu yarın sabahleyin istediği hurma bahçesine götür beğenirse kendisine şu kadar ver. Verirken de sana şu kadar fazla veriyorum de. Eğer bu bahçedekine razı olmazsa falan bahçeden şu kadar ver' buyurdu.

"Ertesi gün Ömer beni hurmasını beğendiğim bahçeye götürdü. Oradan Resulullahın dediği kadar hurma verdi. Emrettiği fazlalığı da ekledi."

Yahudi Peygamberimizdeki alacağını bu şekilde tahsil ettikten sonra kelime-i şehadet getirir ve Müslüman olur. Niçin Müslüman olduğunu da Hz. Ömer'e şöyle açıklar:

"Ey Ömer biliyor musun Resulullaha niçin böyle davrandım? Çünkü Resulullahın Tevrat'ta yazılı bulunan bütün özelliklerini ve ahlâkını bütünüyle onun üzerinde gördüm. Görmediğim sadece hilmi ve yumuşaklığı kalmıştı. Bugün de hilmini denedim onu da aynen Tevrat'ta yazılı olduğu şekliyle buldum. Sen şahit ol şu hurmayı ve servetimin yarısını fakir Müslümanlara bağışlıyorum."

Daha sonra bu Yahudi ailesinden yaşlı bir adamın dışında herkes Müslüman oldu. Peygamberimizin sabrını ve yumuşaklığım sadece bir hadisede göstermesi dahi pekçok insanın iman etmesine sebep olmuştu.

Efendimiz kendisine karşı çıkan gereksiz sözler eden insanları da olgunlukla karşılar hoşgörü gösterir ve yumuşak davranırdı. Herkesin yapamayacağı yapması mümkün olmayan güzel ahlâk örnekleri sergilerdi. Ebû Said el-Hudrî anlatıyor.

Peygamber Efendimiz Huneyn Savaşı sonrası düşmandan kalan ganimet mallarım Sahabîlerine dağıtıyordu. Sahabîlerden bazılarına fazla ganimet veriyordu. Bu arada Akra bin Hâbis'le Uyeyne bin Hıns'a yüzer deve verdi.

Bunun üzerine Temim oğullarından Zül-Huveysıra adında birisi geldi ve;

"Yâ Resulallah adaletten ve hakkaniyetten ayrılma. Vallahi bu dağıtımda Allah rızası aranmamıştır" diye itiraz etti.

Peygamberimiz üzüldü ve şöyle cevap verdi:

"Yazıklar olsun sana ben âdil davranmazsam kim davranır? Eğer ben adaletli yürütmüyorsam büyük bir zarara uğramış olurum. Allah Musa'ya rahmet eylesin. O bundan daha ağır sözlerle incitildiği halde sabretmiştir."

Yeni Müslüman olmuş ve İslâmın yüce ahlâk esaslarını bütün varlığı ile benimseyip olgunlaşma fırsatını henüz bulamamış bedevilerin kaba ve sert davranışları olurdu. Eğitimsiz bir milletti üstelik medeni imkânlardan mahrum bir hayât yaşıyorlardı. Birtakım olumsuzluk sergilemelerinin temeli de buydu zaten...

Bir keresinde Peygamberimiz Mescitte Sahabîleri ile birlikte oturmuş sohbet ediyorlardı. Bedevinin biri içeri girdi ve iki rekât namaz kıldıktan sonra ellerini açtı ve şöyle dua etti:

"Allah'ım bana ve Muhammed'e rahmet et. Başka da kimseye rahmet etme."

Bedevinin bu duasını duyan Peygamberimiz "Çok geniş olan Allah'ın rahmetine sınır çektin" buyurarak bedevinin hatasını düzeltti.

Bedevi biraz sonra kalktı ve gitti Mescidin bir tarafına abdestini bozdu. Sahabîler onu bu halde görür görmez adamı linç etmek için ayağa kalktılar ve başına üşüştüler.

Peygamberimiz onlara müdahale etti ve şöyle buyurdu:

"Onu bırakınız. İşini görsün. Sonra oraya bir kova su dökersiniz. Çünkü siz kolaylaştırıcı olarak gönderildiniz güçleştirici olarak değil."

Sonra bedeviyi yanına çağırdı şu dersi verdi:

"Bu mescitler ne abdest bozmak için ne başka pislik yapmak için değildir. Buralar Allah'ı anmak namaz kılmak ve Kur'ân okumak için yapılmıştır."

Aslında bu olaya Sahabîlerden çok Peygamberimizin kızması gerekirdi. Çünkü kendi eliyle yaptırdığı ve sadece ibadet maksadıyla kullanılan Mescide birisi geliyor büyük bir hakarette bulunuyordu. Fakat Peygamberimiz biliyordu ki bedevi bu işi kasden yapmamıştı. Bilmeyerek yapmıştı. Bunun için ona kızıp bağırmak bir fayda vermezdi.

Anlayış göstermek hoşgörülü davranmak yumuşak davranmak bağışlayıcı olmak tahammüllü olmak olumsuz davranışlarla muhatap olunca bir mana kazanır. Yoksa sıradan olaylar karşısında herkes sakin ve sabırlı olur. Peygamberimiz her konuda olduğu gibi hilmi ve yumuşaklığı ile de bambaşkaydı. Hatta bir taneydi. Onun üstüne bir diğerini düşünmek mümkün değildi.

Peygamberimizin hilim ve yumuşaklığının bir örneğini de Enes bin Mâliki anlatıyor:

"Peygamberimizle birlikte yürüyordum. Üzerinde Necran kumaşından yapılmış sert yakalı ve kaba bir hırkası vardı. Bedevinin biri koşarak geldi Peygamberimizin arkasından yetişti ve cübbesini şiddetli bir şekilde çekti. Peygamberimiz bedevinin göğsüne doğru donuverdi birdenbire. Hırkası yırtıldı ve yakası boynunda kaldı. Peygamberimizin ensesine baktım kuvvetli çekişinden dolayı sertliği orada iz bıraktı. Sonra bedevi:

"Yâ Muhammed! Develerimi buğdayla yükle. Çünkü sendeki mal ne senindir ne de babanındır."

Bedevinin yaptığı çok kaba ve görgüsüzce bir davranıştı. Peygamberimiz üzüldü. Bedeviye döndü ve;

"Önce beni incittiğin için özür dile" dedi. Bedevi "Hayır özür dilemiyorum" şeklinde karşılık verdi.

Oysa Peygamberimiz bedeviye bir nezaket dersi vermek istiyordu. Fakat adam hiç de oralı değildi.

Peygamberimiz bedevinin kabalığına bakmayarak Sahabîlerine döndü:

"Bu adamın develerinin birine arpa diğerine hurma yükleyin" buyurdu.

Adam sevinerek gitti. Sahabîler de Peygamberimizin bu güzelliğine hayran kaldılar.

Peygamberimiz emri altında bulunan ve hizmetini gören kimselere de son derece yumuşak davranır onlara kızmaz kalplerini kırmazdı. Onlar dediğini yapmasalar ihmal de etseler sadece yumuşakça ve nazikçe sebebini sorardı.

Uzun yıllar hizmetinde kalan Enes bin Malik Peygamberimizin ahlâkını şöyle anlatıyor:

"Resulullaha (a.s.m) on sene hizmet ettim. Bana ne 'Öf dedi ne de yapmadığım bir iş için 'Keşke onu yapsaydın' ve yaptığım bir iş için de 'Bunu niye yaptın?' dedi."

Hz. Enes bir ihmalinden dolayı Peygamberimizin kendisini ikaz edişini şöyle anlatır:

"Resulullah bir gün beni bir iş için bir yere gönderdi. Ben 'Vallahi gitmem' dedim. Halbuki içimden Resulullahın beni gönderdiği yere gitmek geliyordu. Dışarı çıktım çocukların yanına uğradım onlar sokakta oynuyorlardı. Ben de aralarına karıştım oynamaya başladım. Derken Resulullah geldi arkamdan başımı tuttu. Yüzüne baktım gülüyordu:

"Enescik seni gönderdiğim yere gittin mi?' diye sordu. "Evet gidiyorum yâ Resulallah' dedim."

• • •

Bir seferinde de Peygamberimiz Hz. Âişe'ye şu tavsiyede bulunuyordu.

"Ey Âişe yumuşak davran. Zira yumuşaklık bir şeyde bulunursa mutlaka onu süsler bir şeyden çıkarsa onu da çirkinleştirir."

Peygamberimiz gerçek yiğitliğin ve kahramanlığın maddî güç ve kuvvette olmadığını esas yiğitliğin öfke anında sakin bulunmakta ve öfkesini yenip yumuşak davranmakta olduğunu bildiriyordu.

Abdullah bin Mes'ud anlatıyor:

"Resulullah 'Siz aranızda kimi yiğit sayarsınız?' diye sordu.

"Biz de 'Kendisini pehlivanların yıkamadığı mağlup edemediği kimseyi' dedik.

"Resulullah 'Hayır o pehlivan değildir asıl pehlivan öfke anında kendisine hakim olabilen kendisini tutabilendir' buyurdu."

Bu yönüyle de Peygamberimiz gerçek bir yiğit ve pehlivandı. Onun bu yönünü düşmanları bile yıkamamış mağlup düşürememiş alt edip istediklerini yaptıramamışlardı.

Peygamberimiz yalnız şahsına yapılan nefsine karşı işlenen hataları yumuşaklıkla karşılardı; Allah'a ve imana yapılan bir hücum olunca asla susmaz gereken cevabı verirdi.

Onun yumuşak huyluluğundaki asıl maksadı iman ve İslâmın güzelliğini muhtaç gönüllere sunmaktı.

Yumuşak huyluluk hakkında hadisler:

Amr bin Şuayb rivayet ediyor. Peygamberimiz şöyle buyurdu:

"Allah Teâlâ kıyamet gününde varlıkları topladığı vakit bir ses yükselir:

"Fazilet sahipleri nerede?" Buyurdular ki:

"Pek az kimseler kalkar ve bunlar sür'atle Cennete giderler onları melekler karşılar ve derler ki:

"Sizin sür'atle Cennete gittiğinizi görüyoruz. Sizler kimlersiniz?"

Onlar da derler ki:

"Bizler fazilet sahibi kimseleriz."

Melekler sorarlar:

"Faziletiniz nedir?"

Onlar da:

"Zulme uğradığımız vakit sabrederdik; bize kötülük edilince de yumuşak davranırdık."

Bunun üzerine onlara:

"Cennete giriniz. İyi iş işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir" denilir.

Cerir bin Abdullah rivayet ediyor. Peygamberimiz şöyle buyurdu:

"Muhakkak Allah Teâlâ sertlik ve kabalığa vermediği şeyleri (mükâfatı) rıfk ve yumuşaklığa verir. Allah bir kulu sevdiği zaman da ona rıfkı ihsan eder. Rıfktan mahrum olan bir ev halkı her şeyden mahrum olurlar."

• • •

Hazret-i Âişe rivayet ediyor: Peygamberimizin şöyle buyurduğunu işittim:

"Kızdırıldığı halde kızmayıp yumuşaklık gösteren ve sabreden kimse Allah'ın sevgisine erer."

• • •

Ubade bin Sâmit anlatıyor:

Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Allah Teâlânın şerefleri nasıl değerlendirdiğini ve derecelerini nasıl yükselttiğini bildireyim mi?"

Sahabîler:

"Evet bildir yâ Resulallah!"

Peygamberimiz şöyle buyurdu:

"Sana karşı cahilce hareket edene yumuşak ve sabırlı olursun sana zulmedeni bağışlarsın sana vermeyene sen verirsin ve senden ilgisini kesenle sen yine ilgilenirsin."

• • •

İbni Mes'ud rivayet ediyor: Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Cehenneme haram olan veya Cehennem kendisine haram olan kimseyi size haber vereyim mi?

"Cehennem her yumuşak huylu sakin ve kolaylık gösterenlere haram kılınır."

• • •

Hazret-i Âişe rivayet ediyor: Peygamberimiz şöyle buyurdu:

"Allah Teâla rıfk sahibidir ve her işte rıfk ve yumuşaklığı sever."

• • •

Hazret-i Ali rivayet ediyor: Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Kul hilim ile gündüzleri oruç tutan geceleri ibadetle geçirenlerin derecesine yükselir."

• • •

Abdurrahman bin Avf anlatıyor: Peygamberimize bir kişi geldi ve şöyle dedi:

"Yâ Resulallah! Bana birkaç kelime öğret ki onlarla huzur bulayım. Çok uzun olmasın ki unuturum."

Peygamberimiz şöyle buyurdu: "Öfkelenme!"

• • •

Atiyye es-Sa'diyy rivayet ediyor: Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Öfke şeytandandır. Şeytan da ateşten yaratılmıştır. Ateş ise ancak su ile söndürülür. Bundan dolayı öfkelendiğiniz zaman abdest alın."

• • •

Ebû Zerr rivayet ediyor:

Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Biriniz öfkelendiği zaman ayakta ise hemen otursun. Öfkesi geçerse iyi fakat geçmezse o zaman da yan tarafına yaslansın."

• • •

Hazret-i Câbir rivayet ediyor: Peygamberimiz şöyle buyurdu:

"Üç şey kimde bulunursa Allah onu himayesine alır ve onu Cennetine koyar. Bunlar:

"Zayıflara yumuşak davranmak.

"Anne-babaya şefkatli davranmak.

"Emri altında bulunan hizmetçilere iyilik etmektir."

• • •

Ebû Ümâme rivayet ediyor:

Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Allah Teâlâ yumuşaklığı güzel davranışı sever ve ondan hoşlanır; sertliğe şiddetli hale yapmadığı yardımı ona yapar."

• • •

Hazret-i Âişe anlatıyor: Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

"Yâ Âişe rıfk sahibi ol. Çünkü Allah Teâlâ bir ev halkına hayır dilediği vakit onlar arasında yumuşaklık ve uysallık verir."

• • •

Abdullah bin Mes'ud rivayet ediyor:

"Rıfk bereket ve uğurdur. Sertlik (ve cehalet ahmaklık ve kabalık ise) uğursuzluktur."

• • •

Hazret-i Âişe'ye kır gezisine çıkmaktan soruldu. O da şöyle dedi:

"Peygamberimiz bu vadilere çıkardı. Bir keresinde kır gezisine çıkmak istedi. Bana binek için kullanılmayan sadaka develerinden hırçın bir deve gönderdi ve şöyle buyurdu:

"Yâ Âişe sen yumuşak davran. Çünkü yumuşaklık bir şeyde bulunursa mutlaka onu süsler. Bir şeyden çıkarsa mutlaka onu çirkinleştirir."