Awuz bir
qulaq eki- bir söyle eki eşit.
"Ağız bir
kulak iki; bir söyle
iki dinle."
Abzar alğınça xonşu al.
"Ev alma
komşu al."
Alma tereginden ari tüşmes.
"Elma
ağacından uzağa düşmez."
Arba bulan qoyan tutmas.
"Arabayla tavşan tutulmaz."
Awruwnu xadirin saw bilmes.
"Hastanın hâlinden sağlıklı anlamaz."
Ecelgi duşman el bolmas.
"Eski düşman dost olmaz."
Gelinni betin gelgende görerbiz.
"Gelinin yüzünü gelince görürüz."
Güye gölekni talar qayğı yürekni talar.
"Güve gömleği yer
kayğı yüreği yer."
İşleygende erinme işde çolaq görünme.
"Çalışırken erinme
işte beceriksiz görünme."
Kim ekeniñ ni bilme süyseñ qız tilet.
"Kim olduğunu bilmek istersen
kız istet."
Köp söznü azı yaxşı az söznü özü yaxşı.
"Çok sözün azı iyi
az sözün özü iyi."
Qatın aytar er qaytar.
"Karısı söyler
koca uyar."
Yetişgen qız da yerlengen at da bir.
"Yetişkin kız
eyerlenen at gibidir."
B. YAZILI EDEBİYAT
Kumuk yazılı edebiyatının gelişmesini üç döneme ayırarak inceleyebiliriz: 1) Müşterek dönem (XIX. yüz yıla kadar); 2) Ekim devrimi öncesi dönem (XIX-XX. yüz yılın başı); 3) Ekim devrimi dönemi (XX. yüzyılın başından günümüze).
1. Müşterek Dönem (XIX. yüz yıla kadar)
Genel olarak Kumuk Türklerinin XX. yüz yılın başlarına kadar yazılı edebiyatlarının olmadığı görüşü hakimdir. Meselâ
B. S. Çobanzade'ye göre
Kumuk yazılı edebiyatı halk edebiyatının hemen hemen aynısıdır. M. Bala
Kumuk yazılı edebiyatının 1917 yılına kadar
gerek dil ve şive
gerek muhteva bakımından
bilhassa Kazan ile Bahçesaray'ın edebî tesirinde geliştiğini; 1917'den sonra ise
bunların yerini Bakü'nün işgâl ettiğini belirtir. A. İnan ise Kumuk Türklerinin Sovyet devrine kadar kendi şivelerinde edebî bir dil yaratmak ihtiyacını duymadıklarını; çünkü bunların edebiyat ihtiyaçlarını Kazan'da
Azerbaycan'da
Kırım'da ve Türkiye'de yazılıp basılan Türkçe neşriyatın tatmin ettiğini söyler. Kumuk kitap bilimcilerinden Hasan Orazayev'e göre de XVI-XVII. asırlarda
hattâ XVIII. asırda bile
bütün kuzey Kafkasya'da yazı dili olarak Türkçe hakimdir. Öte yandan Kumuk âlimlerinden S. M. Aliyev
yazılı edebiyatlarının XV. yüz yılda yaşamış olan şair
Ummu Kamal (Ümmî Kemâl) ile başladığını iddia eder. O devre kadar ise
Kumukların edebiyatının Umumî Türk edebiyatı ile birlikte mütalâa edilmesi gerektiğini belirtir. Oysa Ummu Kamal'ın Dağıstanlı olmakla birlikte İstanbul'da yetiştiğini ve eserlerini Türkiye (Osmanlı) Türkçesiyle yazdığını biliyoruz. Bunun da ötesinde
Osmanlı Türkçesinin
ünlü Kumuk şairi Yırçı Kazak'a (1830-1879) kadar Kumukların yazı dili olduğunu S. M. Aliyev de kabul etmektedir. 1931'de ölen ünlü Kumuk âlim ve şairi Abusupiyan Akayev'in eserlerinin dilinde bile Osmanlı Türkçesinin renklerinden izler görülür. Bilindiği gibi Osmanlılar 1590 yılında bütün Dağıstan'ı hükümdarlıkları altına almışlardı. Bu tarihten itibaren Dağıstan'da Osmanlı Türkçesinin tesiri gittikçe güçlenerek kendini göstermeğe başlamıştır. Bu tesirin güçlenmesinde
hac maksadıyla mukaddes topraklara giden Dağıstanlı müslümanların diğer Türk siyasî ve kültür merkezlerine de uğrayıp oralardan oldukça fazla sayıda Türkçe kitap ve yazma getirmeleri de rol oynamıştır.
Özet olarak denilebilir ki
XV. yüz yılda yaşamış
Ummu Kamal'dan XIX. yüz yılda yaşamış olan
Yırçı Kazak'a kadar yetişmiş
Ummu Kamal Amanhor Miskin Halimat ve
Kakaşuralı Abdurahman gibi Kumuk şairlerini ve eserlerini
Müşterek Türk Edebiyatı çerçevesinde mütalâa etmek gerekir. Adı anılan şairlerin
zaten tek tük ve dağınık yazmalarda bulunan şiirlerinin Kumuk edebiyatının teşekkülüne hizmet eden belli bir birikim meydana getirdiğini söylemenin
şimdilik savunulması güç bir iddia olacağını göz önünde bulundurarak
onlar hakkında elimizde bulunan bilgileri burada özetlemekle iktifa ediyoruz.
Ummu Kamal (Ümmi Kemal
XV. yüz yıl)
şimdiki
Bavtogay köyünün yerinde bulunan
Kounkala adlı eski Kumuk köyünde doğmuştur. İlk tahsilini köyünde aldıktan sonra Şirvan'da okumuş ve Osmanlı ülkesine gitmiştir. Orada hapse atıldığı ve Dağıstan'a dönemediği söylenir.
Ummu Kamal şiirlerini umumî Türk edebî dilinde yazmıştır. Yazmaları 18. yüzyılda yaşayan Lezgi şair
Ali Ruhuli'den kalan kitapların arasında bulunmuştur. Bazı şiirleri devrimden önce Türkiye'de
Kazan'da çıkan kitaplarda yer almıştır.
Kaynaklarda geçen ilk Kumuk şairlerinden
Amanhor (1670-1706)
Astrahan'da okumuş
zalim beylerin halka yaptığı zulüm ve haksızlıkları
yırlarında dile getirmiştir.
Yırları çeşitli yazmalarda bulunmaktadır. İlk Kumuk kadın şair olan
Miskin Halimat'ın hayatı hakkında bilgi yoktur.
Kakaşuralı Abdurahman (Atlıboyunlu Abdurahman: XVIII. yy. sonu-1870)
Dağıstan'da ve Şirvan'da çeşitli âlimlerden
devrine göre iyi bir eğitim almış
muhtelif Kumuk köylerinde mollalık yapmıştır. Abdurahman'ın eserlerinde de Türkiye (Osmanlı) Türkçesi hakim olmasına rağmen şiirleri Kumuklar arasında yayılmıştır. Devrimden önce bir kaç kere basılan şiirlerinin konuları dinî ağırlıklıdır.
2) Ekim Devrimi Öncesi Kumuk Türk Edebiyatı (Yazılı Kumuk Türk Edebiyatının Doğuşu: XIX-XX. yüz yılın başı)
Kumuk Türkçesiyle yazılı edebiyatın doğuşu
XIX. yüzyılda gerçekleşmiştir. Bu yüz yılda Rusya Müslümanları arasında süratle gelişmekte ve yayılmakta olan yenileşme hareketi ve modern edebiyat akımlarının tesiri ile Kumuk Türklerinde de yeni eserlere
gazete ve dergilere karşı ilgi uyanmıştı. Bu ilginin uyanmasında
Petersburg Üniversitesi Şarkiyat Fakültesinde dersler veren
M. A. Osmanov din âlimi
mütercim ve edip
Abusupiyan Akayev mütercim ve edip
Nuhay Batırmurzayev gibi Kumuk aydınlarının katkısı önemlidir. M. A. Osmanov
üniversite muhitinden aldığı ilhamla
halkının şifahî halk edebiyatı mahsullerini derleyip yayımlamış
ayrıca yenileşme fikirlerinin Kumuk aydınlarına ulaştırılmasında öncü olmuştur. Abusupiyan Akayev ve Nuhay Batırmurzayev
Kazan'da basılan eserleri Kumuk Türkçesine kazandırmış
kendileri de şiir ve hikâyeler yazmışlardır. Bu aydınların çabaları
XIX. yüz yılın ikinci yarısında yaşamış olan ve sözlü gelenekten yetişen
Yırçı Kazak'ın şiirleri ile birleşince Kumuk edebiyatının gelişmesi kuvvetli bir ivme kazandı.
Kumuk edebiyatının ilk parlak şairi ve Kumuk Türkçesinin edebî dil hâline gelmesinde tartışmasız öncü hüviyetinde olan kişi
Yırçı Kazak'tır. Halk
Kazak'a (1830-1879)
yır söylemedeki mahareti sebebiyle "yırçı" lâkabını vermiştir. Gerçekte Yırçı Kazak
sözlü geleneğe bağlı bir şair olmakla birlikte
Kumuk Türkçesini şiirlerinde öyle ustalıkla kullanmıştır ki
âdeta edebî bir dil meydana getirmiştir. Herhalde Kumuklar arasında Yırçı Kazak'tan önce de büyük halk şairleri yetişmişti. Ancak Yırçı Kazak'ın öne çıkmasında
muhakkak ki muasırı olan M. A. Osmanov gibi Petersburg'da Şarkiyat Fakültesinde okutmanlık yapan aydın bir insanla tanışmış olması ve Osmanov'un onun şiirlerini yayımlaması etkili olmuştur. Nitekim Bekir Sıtkı Çobanzade'nin de isabetle tespit ettiği gibi Yırçı Kazak; dilinin sağlamlığı
teşbihlerinin doğruluk ve isabeti ile şiirlerindeki samimî kaygı bakımından Türkmen şairi
Mahdum Kulı'na benzer; hattâ Kazak'ın üslû
p ve halk şiirini kullanma bakımından onu aştığı bile söylenebilir. Yırçı Kazak'ın hayatı hakkında bilinenlerin çoğu sözlü rivayetlere dayanır. Bir kaç kere sürgüne gönderilmiştir. Sürgünde yazdığı şiirleri son zamanlarda ortaya çıkarılmış ve ötekilerle birlikte doğumunun 150. yılında S. M. Aliyev tarafından Zaman Gelir (Mahaçkala
1980) adıyla kitaplaştırılmıştır. Şiirlerini ilk derleyip yayımlayan
kendisi de tanınmış Kumuk şairlerinden olan ve yukarıda da değinildiği gibi Yırçı Kazak'la bizzat tanışıp görüşen M. A. Osmanov'dur. Osmanov'un söz konusu yayını
Petersburg'da Şarkiyat Fakültesinin kararıyla basılan ve kendisi tarafından aynı fakültede ders kitabı olarak okutulan
Nogayskaya Xrestomatiya ("Nogay ve Kumuk Yırları Antolojisi": Petersburg
1883) adlı eserdir. Osmanov'dan sonra 1903 yılında Abusupiyan Akayev
Bahçesaray (Kırım)'da yayımladığı kitabında Yırçı Kazak'ın şiirlerine de yer vermiştir.
Mahammat-Apendi Osmanov (Mehmed Efendi Osmanzade
1838-1904)
Kumuk edebiyatının gelişmesinde Yırçı Kazak'tan sonra rol oynayan ikinci önemli kişidir. Osmanov'un babası Petersburg'da çar muhafız bölüğünde kadı olarak çalışıyordu; kendisi Dağıstan'da medrese tahsili görmüş
Tatar ve Azerbaycan Türkçelerinden başka Rusça ve Arapçayı da öğrenmiş; 1865'te Petersburg'a gitmiş ve babasının yerine
Müslümanlardan kurulu çar muhafız bölüğünde kadı olmuştur. İlme istidadı sebebiyle Petersburg Üniversitesine Türk dili okutmanı olarak alınmış ve 1880'lere kadar Şarkiyat Fakültesinde dersler vermiştir. Osmanov'un Kumuk edebiyatına katkısı
buradaki görevi esnasında Kumuk ve Nogay halk edebiyatı mahsullerini toplaması ve yukarıda anılan
Nogayskaya Xrestomatiya (Nogay ve Kumuk Yırları Antolojisi) adlı kitapta yayımlamış olmasıdır. Ders olarak okuttuğu bu kitabında Osmanov'un kendi şiirleri de yer alıyordu.
Aslında Osmanov'un eseri iki büyük bölümden meydana gelir: Birinci bölümde (s. 1-105) Nogay Türkçesi metinleri
ikinci bölümde ise (s. 106-174) Kumuk Türkçesi metinleri vardır. Osmanov
eserinde bazı mektuplara da yer vermiştir. Bunlardan birisi de Yırçı Kazak'ın Osmanov'a hitaben yazdığı ve onu
yurduna dönmeye davet eden manzum mektubudur. Bu mektup S. M. Aliyev'in Kazak'ın şiirlerini
Zaman Gelir (Mahaçkala
1980) adıyla yayımladığı kitapta da yer almıştır. Osmanov'un antolojisinde yer alan ve Türkiye'ye toplu olarak göçün Kuzey Kafkasya'da yaşayan Türk kavimleri için kurtuluş yolu olup olmadığı konusunda yapılan tartışmalardan ibaret olan "Molla Akay'ın Türkiye ile ilgili düşünceleri"
"Molla Akay'ın savının Molla Hacı Şemseddin tarafından çürütülmesi"
"Molla Akay'ın cevabı"
"Molla Abdürrahim'in Molla Akay'a itirazı" gibi yazılar
XIX. yüz yıl Kumuk edebiyatının örneklerinden sayılabilir.
Osmanov'un şiirlerinde sade bir dil
ancak kuvvetli bir üslû
p görülür; Kazan'da gelişen ceditçilik hareketinden aldığı ilhamla sosyal meseleler üzerinde durmuş
halkı ilim tahsiline çağırmış
içki gibi kötü alışkanlıklardan uzak durmasını nasihat etmiş; bunun yanında yiğitlik gibi temaları da işlemiştir. Yukarıda anılan kitabından başka 1899'da Kazan'da
Nasihat adlı bir şiir kitabı daha yayımlanmıştır. Kendisinin ölümünden sonra şiirleri
1926'da Buynaksk'ta
Mahammat-Apendi Osmanovnu Şi'rular Macmuası adıyla yeniden basılmıştır.
âlim
gazeteci
naşir
eğitimci
yazar
şair; telif ve tercüme kırktan fazla eserin sahibi
Abusupiyan Akayev (1872-1931)
Kumuk Türkleri için Kazakların
Abay Kunanbayev'i gibidir. Çobanzade
onu çok ve çeşitli yazması bakımından Ahmet Mithat'a benzetir. Müspet ilimlerle moral değerleri birbirine dayandıran ve
Usû l-i Cedîd'i Bahçesaray'dan Dağıstan'a ilk ilk getiren kişi olarak onu önemli bir cemiyet adamı kabul eder.
Abusupiyan
memleketinin çeşitli şehir ve köylerinde
önde gelen âlimlerin rahle-i tedrisinden geçip temel bilimleri tahsil ettikten sonra bir süre kendi başına Doğu edebiyatının klasikleri üzerinde çalışmış
bilâhare Kazan'a gitmiş
orada tahsilini tamamlamış ve 1902'de Dağıstan'a döndükten hemen sonra halkının eğitimine hizmet maksadıyla memleketi Töbenkazanış'ta iki yıllık bir okul açmıştır. O
devrinin müspet bilimlerine vukufiyetinin yanında dinî konularda da derin bilgi sahibiydi. Nitekim eserlerinin önemli bir kısmını dinî konulara hasretmiş ve bu yolla
yalan yanlış bilgilerle halkı kandıran sözde mollaların kötülüğünden onları korumayı hedeflemiştir. Dağıstan'da Kumuk dilinde kitaplar basma işini başlatan
ilk millî matbaayı kurdurup işleten de Abusupiyan'dır.
Söz konusu matbaa
A. Akayev'in desteği ile 1900 yılında Timurhan-Şura'da
Muhammed Mirza Magrayov tarafından kurulmuş ilk Müslüman matbaasıdır. Bu matbaanın kurulması
Dağıstan'da Kumuk Türkçesiyle neşriyatın başlamasını ve Kumuk Türk edebiyatının filiz vermesini sağlamış bulunuyordu. Bu matbaada ilk olarak medreselerde okutulan Arapça ders kitapları basıldıktan sonra A. Akayev'in Kumuk Türkçesiyle yazdığı kitapları basılmaya başlandı. Dağıstan'da Arap harfleriyle basılan kitapların hemen hemen hepsinde ya müellif olarak ya da aracı olarak Abusupiyan'ın emeği vardır.
Abusupiyan
önceleri 1917'deki Ekim devriminin savunucularındandı; aslında o
sovyet devletinin kuruluş fikrini
"eşitlik"
"özgürlük" gibi söylemlere inanarak
halka refah getirir ümidiyle benimsemiştir. Devrim lehine makaleleri ve şiirleri vardır; hatta enternasyonal marşını da Kumuk Türkçesine tercüme etmiş
ilk Bolşevik yayınlardan olan ve Avarca yayımlanan "İşçi Halk" gazetesinin redaktörlüğünü yapmıştır. Ancak yıllar sonra
rejimin iç yüzünü
bilhassa dine karşı politika ve uygulamalarını gördüğünde
verdiği destekten ötürü fevkalâde pişman olmuştur. Nitekim ömrünün sonlarına doğru
1929 yılında dini
beyleri
eski âdetleri övüyor diye
milliyetçi diye
yeni hayata uymuyor diye 10 yıllık mahkû
miyet cezasıyla Sibirya'ya sürgüne gönderilmiş esaretin ağır şartlarına fazla dayanamamış ve sürgünde ölmüştür. Kendisi sürgüne gönderildikten sonra evi basılmış ve bütün Dağıstan'da en zengin olarak bilinen kütüphanesindeki kitaplarının tamamı kimisi alınıp götürülmek kimisi de sokak ortasında yakılmak suretiyle ortadan kaldırılmıştır.
Telif ve tercüme dinî eserler yazmanın yanında
bilhassa Kazan Tatarcasından
Totuname Yusup va Zulayha Dahir va Zuhra gibi eserleri Kumuk Türkçesine aktarmış
Hazir Darman "Hazır ilâç" adlı bir tıp kitabı da yazmıştır.
Sullam al-Lisan onun Arapça-Kumukça-Avarca-Rusça olmak üzere dört dilli hazırladığı sözlüğüdür. Kumuk Türkçesinin söz hazinesini zenginleştirmek için 200 sayfalık bir de terimler sözlüğü hazırlamıştır. En değerli eserlerinden biri 1903'te Bahçesaray'da yayımlanan
Macmu al-Aşgar al-Acamiyat adlı antolojisidir. Bu kitapta Kumukların ağızdan ağıza söylene gelen yırlarını
sarınlarını
atışmalarını
atalar sözlerini
Kumuk şairlerinin bir önceki neslinden olan Yırçı Kazak'ın
M. A. Osmanov'un
Manay Alibekov'un ve kendisinin bazı edebî eserlerini toplamıştır.
Abusupiyan
şiirlerinde yeni hayatı ve işçilerin durumunu ele almıştır. Meselâ "
Sabançı" adlı şiirinde bir işçinin günlük çalışmalarını tasvir etmiştir.
Yazbaş "Bahar" adlı şiirinde baharın güzelliklerini tasvir eder.
Kızyaşlanı Tilinden Şikayat "Kız Çocuklarının Şikâyeti"
Yaşlağa Nasihatlı Türk "Gençlere Nasihatlı Türkü"
Ananı Tilinden Balağa "Ananın Dilinden Çocuğa" adlı şiirlerinde gençleri
dünya ilimlerinin öğrenildiği okullara çağırır. Bunların yanında dinî şiirleri de vardır. Kendi açtığı okulda hazırlayıp bastırdığı coğrafya
tarih
matematik
vBulletin. ders kitaplarıyla da eğitime hizmet etmiştir.
Bu dönemde yetişmiş bir diğer Kumuk şairi olan
Manay Alibekov (Alibekzade
1861-1920)
tahsili olmadığı hâlde zekâsı ve M. A. Osmanov'un tesiriyle ilmin ve eğitimin önemini kavramış
Kumuk aydın ve şairleri arasına girmiş velû
d bir şairdir. Kumuk âdetlerini işlediği ve tasvir ettiği şiirlerinin yanında Çar'ın ve yerli beylerin halka yaptığı zulümleri dile getirip tenkit ettiği şiirleri de vardır. Ayrıca halkı ilim öğrenmeye ve ilerlemeye davet etmiştir. Çobanzade Alibekov'u "köy ve köylü şairi" olarak kabû l etmekle beraber şiiri sadece sanat kaygısıyla yazmadığı için över.
Kumuk edebiyatının teşekkülüne nesir sahasında öncülük eden
Nuhay Batırmurzayev'tir (1865'te doğmuş
1919'da öldürülmüştür). Batırmurzayev
halkı okumaya özendirmek için ilginç bazı Doğu hikâyelerini Kumuk Türkçesine tercüme etmiş
bunların yanında
Yazık Habiybat (1910)
Davud bulan Layla (1912) ve
Nasipsiz Canbike (1914) adlarında
günümüzde de merakla okunan hikâyeler yazmıştır. Bu hikâyelerinde yazar
Dağıstan kadınlarının ağır durumlarını anlatmıştır. Aynı zamanda Rus-Japon savaşı ve Rusya ile Dağıstan kavimleri arasındaki ilişkiler üzerine yazılar ve politik şiirler de yazan Batırmurzayev
yerli edebiyatı kuvvetlendirmek için 1917'de oğlu
Zeynulabit ile birlikte
Tançolpan isimli edebiyat cemiyetini kurmuştur. Aşağıda tekrar değinileceği gibi bu cemiyet
aynı adla bir edebiyat dergisinin de neşrine başladı.
Kumuk Türkçesiyle yazılmış ilk önemli roman olan
Amanxor'un müellifi
Abdul-Huseyn İbrahimov (1890-1962)'dur. Amanhor
yazarın Kumuk halk hikâyelerinden
destanlarından ve yırlarından da faydalanarak yazdığı önemli bir eseridir. İbrahimov
ilk basımı 1915'te yapılan eserini
bir hayli değişikliklerle iki defe daha yayımladı. Rusça
Arapça
Farsçayı bilen ve Doğu klasiklerini okuduğu gibi Rus klasik edebiyatını da tanıyan İbrahimov
şiirler de yazmıştır. Onun şiirlerinde N. Batırmurzayev'in tesiri görülür.
Alim Paşa Salavat Çobanzade'ye göre Kumuk şiirinde ilk defa yiğitlik ve maziyi yüceltme konularını aşarak daha çağdaş ve medenî konuları ele alması bakımından önemlidir.
Temir Bolat Biybolatov (Doğumu: 1879)
ilk Kumuk besteci
mütercim
dramaturg
yazar
aktör ve rejisördür. Eserlerinin çoğunu Devrimden sonra yazmış olmakla birlikte 1910'da çıkan şiir kitabı önemlidir. Sovyet rejimi döneminde hapse atılmış
bir daha hürriyet yüzü göremeden ölmüştür. Çobanzade'ye göre Biybolatov'unfaaliyet sahası daha çok tiyatro ve müzikaldir. Şiirlerinin lirik yönü dikkat çekicidir. Dağıstan'ın Rus istilâsına karşı savaşan millî kahramanlarından
Şamil ve
Hacı Murad için yazdığı şiirleri Kumuk halkının dilindedir. Dili temiz Kumuk Türkçesi
duyguları ince
mevzuları başka Kumuk şairlerine göre daha şairanedir.
Önceleri Yırçı Kazak'ın tesirinde şiirler yazan
bilahare Devrim taraftarlarının etkisiyle "işçi sınıfı" konusunu şiirlerinde işleyen
Aybala Dadaw (1856-1926)
Kumuk Türklerinin ilk "proleter" şairi olarak bilinir ve Devrim Dönemi Kumuk edebiyatının hazırlayıcılarından sayılır.
3. Ekim Devrimi Sonrası Kumuk Türk Edebiyatı
1917'de yapılan Ekim Devrimi
Sovyetler Birliği sınırları içinde kalan diğer Türk boylarının olduğu gibi Kumuk Türklerinin de gelişme yolunu bambaşka bir istikamete çevirdi. Bu dönemde her ne kadar edebî sahada yeni türler ve konular görülmeye başlanmış ise de edebiyat
millî kimliğini neredeyse tamamiyle yitirmiştir. Yeni rejim
temellerini sağlamlaştırdıktan sonra bir zamanlar ideolojisini ve hakimiyetini kabul ettirebilmek için kendilerinden faydalandığı aydınları
şairleri ve yazarları tutuklamış
sürgüne mahkû
m ederek Sibirya'ya göndermiş; eserlerini de ortadan kaldırmıştır. Yukarıda da değinildiği gibi Abusupiyan Akayev Temirbolat Beybolatov Bahavutdin Astemirov bunlardan bir kaçıdır. Zaten ilk eserlerin basımında kullanılagelen Arap harfli yazı 1928'de Lâtin esaslı alfabeyle değiştirilmişti. 1938'den itibaren ise bu alfabe de bıraktırılmış; yerine Kiril esaslı Rus imlâsının izlerini taşıyan ve gû ya fonetik ama gerçekte yazılması ve okunmasında bazı karışıklıklara müsait olan bir alfabe ve yazı sistemi kabul ettirilmişti. Böylece yeni nesillerin eski eserleri okuması imkânı ortadan kaldırılmış oluyordu.
Bu dönemin tipik özelliği
edebî sahada ısmarlama konuların işlenmesidir. Muhakkak ki bu durum
edebiyatın gelişmesini olumsuz yönde etkileyen bir başka faktör olmuştur. 1941-1945 Yılları arasında cereyan eden 2. Dünya Savaşına Kumuk aydın ve ediplerinden de katılanlar ve onların arasından ölenler olmuştur. Savaşta Alimpaşa Salavatov
Mahammat Kurbanov ve başka kabiliyetli yazarların ölmesi
Kumuk edebiyatının gelişmesine ket vuran bir diğer faktördür.
Ekim Devriminden önce yetişen Abusupiyan Akayev
Manay Alibekov
Nuhay Batırmurzayev
Abdul-Huseyn İbrahimov
Temir Bolat Biybolatov ve Aybala Dadaw gibi Kumuk aydınları
devrimden sonra da edebî faaliyetlerine devam ediyorlardı. Devrim döneminde Kumuk edebiyatının ilk örneklerini de bu aydınlar verdiler. Bu cümleden olarak
Nuhay Batırmurzayev ve oğlu
Zeynülabit'in kurdukları
Tançolpan cemiyetinin aynı adla yayımlanan ve Kumuk edebiyatının gelişmesinde mektep rolü oynamış olan edebiyat dergisinde aynı aydınların yazıları
hikâyeleri
şiirleri yayımlanıyordu. Bunlar arasında
Temir Bolat Biybolatov'un ayrı bir yeri vardır. Onun ilk defa 1910'da çıkan şiir kitabından sonra yazdığı şiirleri Tançolpan'da yayımlanmaya başlamıştı. Daha sonra 1926'da
Mahaçkala'da bütün şiirleri bir kitap hâlinde yayımlandı. Biybolatov'un
Schiller ve
Shakespeare'den tercümeleri de vardır. Biybolatov
aynı zamanda ilk Kumuk tiyatro yazarı olup
Şamil ve
Suvperi gibi piyesleri yazmıştır.
Devrimden sonra yetişen en tanınmış Kumuk şairlerinden birisi
Abdulla Mahammadow (Magomedov 1869-1937)'dur. Dönemin siyasetine uygun olarak şiirlerinde ideolojik propaganda geniş yer tutar. Nitekim
Tıñ lağız Qart Neler Söyley adlı şiir kitabının yayımlandığı 1934 yılında kendisine Sovyet Hükümeti tarafından "Dağıstan halk şairi" unvanı verilmiştir. Yusuf Gereyev Kumuk edebiyatının başka bir tanınmış yazarıdır. Eserlerinde Azeri şairi Sabir'in etkisi görülür.
Molla Nasreddinni Sefer Yoldaşı adlı eseri 1928'de Mahaçkala'da yayımlandı. Eserlerinde hiciv karakteri vardır.
Alimpaşa Salawatov (Alim Salawat: 1901-1943)
2. Dünya Savaşından önce ün kazanan yazarlardan birisidir. Şiirleri
Birinçi Gesek Yır Kitabı Ekinci Gesek ve Şirular Macmuası adlı eserlerde yer almıştır. Piyesler ve çocuk kitapları da yazmıştır. Piyesleri;
Kızıl Partizanlar Aygazi Karaçaç Kumuk tiyatrosunda sürekli gösterilegelmiştir.
Bahawdin Astemirov (1898-1967)
Dağıstan'da sovyet hakimiyetinin kurulmasına aktif bir şekilde katılmış şairlerden olup Dağıstan Sovyet Yazarları Birliğinin de ilk başkanıdır. Haksız yere suçlanıp sürgüne gönderilmiş ve orada 20 yıl kalmıştır.
Yabuşuw Tangçolpan Kim Bile Almaşındı Zamanlar ve
Yaşmın adlı kitapları yayımlanmıştır.
Abdulwahap Suleymanov (Doğumu: 1909)
meşhur Kumuk şair ve dramaturglarındandır. Yaratıcılığı
Sovyet Kumuk edebiyatının gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. Edebî faaliyetleri 30'lu yıllarda başlamış
şiirler ve piyesler yazmıştır. 2. Dünya savaşında Almanlara ve Japonlara karşı savaşmış
savaştan sonra Dağıstan Sovyet Yazarlar Birliği üyesi seçilmiş ve Kumuk tiyatrosu direktörü olmuştur. Ayrıca Nizami
Nevayi
Puşkin
Lermantov
Gorki v.b.'den pek çok eser tercüme etmiştir.
İnkılap Tolqunları Qarangılıqdan Yarıqğa Ötgen Günler Yırlar wa Poemalar Oylarım Süyer Edim Men gibi şiir kitapları;
Aybike Alyaqay wa Teleqay Dawda Toy Altın Qutuqnu Sırı gibi piyesleri yayımlanmıştır.
Atqay Hacamatov (Doğumu: 1910)
Devrim sonrasında yetişen bir diğer Kumuk edîbidir. Kumukça ve Rusça pek çok kitaplarının yanında
Aq Gögürçün adlı masalı İngilizceye tercüme edilmiştir. Şiirler yanında
Men Öktemmen Qumuq Tüzde İgitni Ahlüsü gibi romanlar da yazmıştır. Kumuk tiyatrosunda
Bolat Qapğun Ansar Sotaw Bulan Raşiya Ak Gögürçün adlı piyesleri oynanmıştır. Muhtelif Rus yazarlarının eserlerini Kumuk Türkçesine tercüme etmiş olup çocuklar için yazdığı şiirleri
masalları ve poemaları da vardır.
Kamil Sultanov (Doğumu: 1911)
hem şair
hem edebiyat eleştirmenidir.
Basgın adlı ilk kitabı 1934'te çıkmış
bugüne kadar bir çok şiirleri
edebiyata yönelik kitapları yayımlanmıştır.
Dağıstannı Şairleri Türlü-türlü Xalqlanı Şairleri Kumuklanı Adabiyatı v.b. kitapları ile Kumuk edebiyatına hizmet etmiştir.
Yukarıda
haklarında özet bilgi vermeye çalıştığımız Devrim sonrası ilk dönem Kumuk ediplerinin yanında
burada ancak isimlerini anarak geçebileceğimiz ve şiirleri
hikâyeleri
romanları
piyesleri ve bilhassa Rusçadan olmak üzere çeşitli dillerden yaptıkları tercümelerle Kumuk edebiyatının gelişmesine katkı sağlayan şu şair ve yazarları da gösterebiliriz:H. Anvar
İbrahim Kerimov
Absalam Askerhanov
Sracdin Tokbolatov
Şarip Alberiyev
Alipaşa Umalatov
İzamit Asekov
Abdulla Abakarov
Abdurahim Abdurahmanov
Muhtar Aliyev
Patimat Abukova
İsrapil İsayev
Akay Akayev
Biysoltan Hacimuradov
Abdulhamit Tatamov
Vahit Atayev
Mahammat Kadırov
Abdulmecit Mecidov
Mahammatbek Osmanov
Mahammat-Şapi Minatullayev
Abzaydin Hamidov
Mahammat Atabayev
Ahmat Caçayev
Sahadulla Abusuyev
Uzlipat İbrahimova
Mahammat-Nabi Halilov
Badrutdin
Abdul-Kerim Zalimhanov
Latip (Hacakayev)
Mahammat-Amin Adilhanov
Şeyit-Hanum Alişeva
Atav Atayev
Caminat Kerimova
H. (Haciyev) Bahavdin. Bu saydıklarımızın hepsi de Tançolpan dergisinin 1994'te çıkan
Xaligi Qumuq Şairler "Bugünkü Kumuk Şairleri" özel sayısında seçme şiirleriyle yer almıştır.
"Açıklık" ve "yeniden yapılanma" politikalarının getirdiği yumuşama ortamında
Badrutdin Şeyit Hanum Alişeva Latip Hacaqayev gibi şairlerin millî ve dinî konuları işlemeye başladıkları görülmektedir. Günümüzde
Abusupiyan Akayev'in dinî nitelikli eserlerinin
Yırçı Kazak'ın ortak millî maziyi hatırlatan şiirlerinin Kiril harfleriyle yeniden yayımlanması; Tançolpan dergisinde Kur'an'ın Kumukça çevirisinin tefrika edilmesi ve nihayet Kumuk halk hareketi Tenglik'in millî kimliğe sahip çıkmayı düstur edinen faaliyetleri sayesinde Kumuk edebiyatı
yeni ufuklara doğru yol alıyor.
LinkBack URL
About LinkBacks
Kumuk türkleri edebiyatı / kumuk türkleri edebiyatı hakkında 
Alıntı ile Cevapla
Bookmarks