Edmond Halley (Edmond Halley Kimdir? - Edmond Halley Hakkında) Hayatı Biyoğrafisi


Edmond Halley (bazen Edmund olarak da geçer) (d. 8 Kasım 1656 - ö. 14 Ocak 1742), İngiliz astronom, jeofizikçi, matematikçi, meteorolog, fizikçi ve mucit.
Londra, Haggerston'da doğdu. Aynı adı taşıyan babası Edmond Halley zengin bir sabun yapımcısı idi. Çocukken matematik ile çok ilgiliydi. İlk olarak St Paul's School'da okudu, 1673'ten itibaren Oxford'daki The Queen's College'a devam etti. Bu sıralarda 17 yaşındaydı. Daha öğrenci iken güneş sistemi ve güneş lekeleri ile ilgili makaleler yayımladı. 1675'te Kraliyet astronomu Flamsteed'in yanında çalışmaya başladı ve hem Oxford hem de Greenwich'deki gözlemlerde ona yardımcı oldu. Merkür'ün tutulmasını gözlemledi.
1676 yılında, bitirme sınavlarına girmeden Oxford Üniversitesi'ni bıraktı. Güney yarıküre yıldızlarını incelemek amacı ile güney Atlas Okyanusu adalarından St. Helena'ya gitti. Kasım 1678'de İngiltere'ye geri döndü. Ertesi yıl, 341 güney yıldızının ayrıntılarını içeren Catalogus Stellarum Australium adlı eseri yayımladı. Yıldız haritası'na yaptığı bu katkılar onun Tycho Brahe ile karşılaştırılacak kadar ünlenmesine yol açtı. Oxford'dan diplomasını aldı ve Kraliyet Cemiyeti üyeliğine (Fellow of the Royal Society) seçildi.
1686'da seyahatinin ikinci bölümünü yayımladı. Bu bölümde alize rüzgarları ve muson yağmurlarını konu alan bir makale ve harita yer alıyordu. Burada güneş ısısının dünya atmosferinin hareketlerindeki etkisini gösterdi. Aynı zamanda barometrik basınç ile deniz seviyesinden yükseklik arasında bir ilişki olduğunu da gösterdi. Haritaları, yeni gelişmekte olan, bilgiyi görselleştirme tekniklerine önemli katkı sağladı.
1682'de Mary Tooke ile evlendi ve Islington'a yerleşti. Zamanının büyük kısmını ay gözlemleri ile geçirmesine rağmen yer çekimi ile de ilgilendi. Kepler'in gezegensel hareket yasaları'nın kanıtlanması kafasını kurcalayan bir problem idi. Ağustos 1684'te Cambridge Üniversitesi'nde Isaac Newton ile bunu tartışmak üzere buluştu. Newton problemi çözmüş ama çözümü yayımlamamıştı. Halley onu yayımlamaya ikna etti. Newton Philosophiae Naturalis Principia Mathematicayı (1687) yazdı ve Halley'in parası ile yayımladı. Yaptığı birçok katkının yanında Newton'u Principiayı yazmaya ikna etmesi ve masraflarını ödeyerek yayımlanmasını sağlaması, birçokları tarafından bilime yaptığı en büyük katkı sayılmaktadır.
1693'te nüfus kayıtlarının düzenliliğiyle tanınan Alman-Polonya kenti Breslau'nun (Wroclaw) ölüm yaşı kayıtlarını analiz ettiği bir makale yayımladı. Bu makale, İngiliz hükümetine hayat sigortası fiyatlarını alıcının yaşına bağlı olarak ayarlama imkânı verdi. Halley'nin çalışmaları aktüeryanın gelişimine büyük katkıda bulundu. John Graunt'ın daha ilkel çalışmalarından sonra gelen Breslau hayat tablosu, demografi tarihinde önemli bir olay olarak değerlendirilmektedir.
1690'da uzun süre su altında kalabilen ve sualtı araştırmaları için penceresi bulunan bir araç olan dalma çanının planlarını tamamladı. Halley'in dalma çanında hava, yüzeyden gönderilen ağırlık bağlanmış varillerle sağlanıyordu.
1698'de Dünya manyetizmasını kapsamlı olarak incelemek amacı ile HMS Paramore adlı geminin komutasına getirildi. Bu görevi, Atlas Okyanusu'nda iki sene süren ve 52° kuzey ilâ 52° güney enlemlerine uzanan bir yolculukla tamamladı. Sonuçlar Pusula Sapmasının Genel Haritası (General Chart of the Variation of the Compass) (1701) adlı kitapta yayımlandı. Bu, türünün ilk haritası ve isogonlar (ya da halley çizgileri) içeren ilk haritaydı.
Kasım 1703'te Oxford Üniversitesi'nde geometri profesörlüğüne getirildi ve 1710'da fahri hukuk doktoru ünvanı aldı. 1705'te tarihsel astronomi yöntemlerine dayanarak 1406, 1531 ve 1697'de görülen kuyruklu yıldızların farklı değil tek bir kuyruklu yıldız olduğunu ve bu yıldızın 1758'de geri döneceğini öne sürdüğü Synopsis Astronomia Cometicae'yi yayımladı. Kuyruklu yıldız hesaplanan tarihte geri döndüğünde Halley Kuyruklu Yıldızı olarak anılmaya başlandı.
1716'da Halley, Venüs'ün Güneş'in önünden geçiş süresinin hassas bir şekilde ölçülerek Dünya ile Güneş arasındaki uzaklığın hesaplanmasını önerdi. 1718'de kendi astrometrik hesaplarını eski Yunanlılarınki ile karşılaştırarak "sabit" yıldızların hareket ettiklerini keşfetti.
1720'de John Flamsteed'in varisi olarak ölümüne kadar sürdüreceği Kraliyet Astronomu görevine getirildi. Londra'nın güneydoğusunda bulunan Lee'deki St. Margaret's Kilisesi'nde defnedildi.
İçi boş Dünya
1692'de Halley içi boş Dünya fikrini ortaya attı. Bu fikre göre Dünya 800 km. kalınlığında bir kabuktan, eşmerkezli iki iç kabuktan ve en içte yaklaşık Venüs, Mars ve Merkürün çaplarında bir çekirdekten oluşuyordu. Bu iki kabuk atmosfer tarafından birbirinden ayrılıyordu ve her birinin ayrı manyetik kutupları vardı. Küreler değişik süratlerde hareket ediyordu. Halley bu düzeni anormal pusula ölçümlerini açıklamak için ortaya attı. İçerideki atmosferi ışık saçan bir şekilde hayal etmişti ve kaçan gazların kutup ışıkları'nı oluşturduğuna inanmıştı.
Halley ve Principia
Principia'nın ortaya çıkmasında Halley'in katkısı büyüktür. O sıralarda gezegenlerin elips şeklinde yörüngeler izlediği biliniyor ama nedeni bilinmiyordu. Halley, iki bilimadamı (Robert Hooke ve Sir Christopher Wren) ile bu konuda iddiaya girdi ve konu ile ilgili bilgi almak üzere Isaac Newton'a başvurdu. Bu buluşma hakkındaki bilgileri Newton'un sırdaşı Abraham DeMoivre'ın notlarından öğreniyoruz.
Sorunun temeli matematiğin ters kare yasası ile ilgilidir. Newton, Halley'e bunu hesapladığını söyler ama hesaplarını bulamaz. Halley'in ısrarları üzerine problemi tekrar çözer ve iki yıl inzivaya çekilerek şaheseri Principia'yı tamamlar. Halley'in katkısı Principia'yı yazması için Newton'a baskı yapmak ile sınırlı kalmaz. Maddi durumu çok iyi olmamasına rağmen kitabın basım masraflarını karşılar ve Newton ile bazı bilimadamları arasında çıkan anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapar.
"Halley'in dehası, Newton'ın daha büyük matematiksel dehasını farketmesi ve Principia Mathematica'nın basım masraflarını kendi cebinden ödemesi idi, çünkü Kraliyet Cemiyeti o sırada meteliksizdi."

Halley ve kuyrukluyıldız
Halley adını taşıyan kuyrukluyıldız sanılanın aksine Edmond Halley tarafından keşfedilmemiştir. Halley, sadece 1406, 1531, 1697 yılında başkaları tarafından gözlemlenen kuyrukluyıldızların aslında tek ve aynı kuyrukluyıldız olduğunu anlamış ve 1758 yılında geri döneceğini tahmin etmişti. Kuyrukluyıldız geri döndüğünde Halley hayatta değildi ama astromomi dünyası tarafından Halley Kuyrukluyıldızı olarak anılıyordu.
Halley ismi alanlar
Halley Kuyrukluyıldızı — Halley, kuyrukluyıldızın geri dönüşünü tahmin etti.
Mars'taki Halley krateri
Ay'daki Halley krateri
Halley Araştırma İstasyonu, Antarktika

Halley gerçekten çok yönlü bir bilimadamı idi Gezegenimizin tarihlendirilmesi konusundaki ilk ciddi önerilerden birisini yaptı.Dünya denizlerindeki toplam tuz miktarının,her yıl eklenen tuz miktarına bölünmesi ile elde edilecek sayının okyanusların yaşını ortaya çıkaracağını ileri sürmüştü.Böylece Yerküre’nin yaşı konusunda kabaca bir fikir edinebilirdik.Ancak o tarihlerde ne denizlerde ne kadar tuz olduğu,ne de her yıl eklenen tuz miktarını bilen yoktu.Böyle bir araştırma yapma olanağı da yoktu.
Gemi kaptanlığı,kartograflık ve darphanade kontrolörlük gibi işleri yaptığı gibi derin deniz dalgıç hücresi gibi icatları da vardı.Geniş ilgi alanına afyonun etkileri bile girdiği gibi balıkları dört mevsim taze tutmaya yarayan metot da geliştirmişti.

HALLEY, Edmond ya da Edmund (1656-1742). İngiliz astronomi bilgini Edmond Halley, gökcisimlerinin Güneş çevresindeki dolanımlarını Newton'ın hareket yasalarına daya*narak incelemiş ve böylece ilk kez bir kuyruk*luyıldızın yörüngesini belirleyerek bir daha ne zaman görüneceğini çok önceden haber ver*mişti. Günümüzdeki ününü özellikle Halley
Astronomi bilgini Edmond Halley, bugün kendi adıyla anılan kuyrukluyıldızın gökyüzünde yeniden görüneceği tarihi hesaplayarak çok önceden haber vermişti.
kuyrukluyıldızına ilişkin bu öncü çalışmaları*na borçludur. Oysa yaşadığı dönemde istatis*tik alanındaki araştırmaları ve denizdeki seyir tekniklerinin geliştirilmesine yönelik çalışma*larıyla da büyük bir saygınlık kazanmıştı.
Londra yakınlarındaki Haggerston'da do*ğan Halley, Oxford'daki Queen's College'da okurken astronom John Flamsteed ile tanıştı. İngiltere'nin ilk krallık astronomu unvanıyla 1676'da Greenwich Gözlemevi'nin yöneticili*ğine atanan Flamsteed, kuzey yarıküredeki yıldızların bir katalogunu hazırlamaya giriş*mişti. Bu tasarıdan etkilenen Halley aynı şeyi güney yarıküredeki yıldızlar için yapmaya karar vererek 1676'dan 1678'e kadar Atlas
Okyanusu'nun güneyindeki St. Helena Ada-sfnda yaşadı. 1678'de yayımlanan ve 341 güney yıldızının gökyüzündeki konumunu be*lirten bu katalog, Halley'in astronom olarak ün kazanmasını ve Londra'daki Kraliyet Der-neği'nin üyeliğine seçilmesini sağladı.
Halley, I684'te tanıştığı Sir Isaac New-ton'ın gezegenlerin Güneş çevresindeki hare*ketini açıklayan kuramını büyük bir coşkuyla karşıladı ve çalışmalarını yayımlaması için Nevvton'ı yüreklendirdi. Böylece Newton'ın evrensel çekim yasasını da içeren Principia adlı yapıtı Halley'in sorumluluğu altında bas*kıya hazırlanarak 1687'de yayımlandı.
1690'larda istatistik alanında önemli çalış*malar yapan Halley, ayrıca Atlas Okyanu*su'nun güneyindeki pusula sapmalarını ince*lemek ve enlem-boylam ölçümleri yapmak için düzenlenen bilimsel gezilere katıldı. 1701'de Atlas Okyanusu ile Büyük Okya-nus'un ilk magnetik alan haritalarını hazırladı ve sualtı araştırmalarında kullanmak üzere bir dalgıç çanı geliştirdi.
Halley, 1705'te yayımlanan A Synopsis o) the Astronomy of Comets ("Kuyrukluyıldız Astronomisinin Bir Özeti") adlı yapıtında, Newton'ın kuramından ve kendisinden önce*ki astronomların gözlemlerinden yararlana*rak 24 kuyrukluyıldızın Güneş çevresindeki yörüngelerini saptadı. Yörüngelerin çoğu pa*rabol biçiminde açık eğrilerdi, ama içlerinde elips biçiminde olanlar da vardı. 1531, 1607 ve 1682'de gözlenmiş olan kuyrukluyıldızların yörüngeleri arasındaki benzerliği fark eden Halley, bunların aynı kuyrukluyıldız olabile*ceğini düşündü. Böylece, bu kuyrukluyıldızın yörüngedeki dolanımını 76 yılda tamamladığı*nı hesaplayarak 1758'de yeniden görüleceğini öne sürdü. Halley'in ölümünden yıllar sonra bu "kehanetin" gerçekleşmesiyle, beklenme*dik zamanlarda ortaya çıktığı düşünülen kuy*rukluyıldızlara ilişkin boş inançlar yıkılmış oldu. O günden beri bu kuyrukluyıldız Halley kuyrukluyıldızı, hatta çağdaş astronomide kı*saca Halley olarak anılır.
Halley'in astronomi alanındaki öbür önem*li çalışmaları arasında, Venüs'ün Güneş diski önünden geçişini gözlemleyerek Dünya ile
Güneş arasındaki uzaklığı hesaplamaya yöne*lik bir yöntem geliştirmesi ve durağan olduğu sanılan yıldızların uzayda hareket halinde olduklarını ortaya koymasıdır. Ayrıca duyarlı gözlemleriyle denizde boylamların doğru ola*rak saptanmasına yardımcı olan Halley 1720'de Flamsteed'in yerine krallık astronumu unvanıyla Greenvvich Gözlemevi'ne atan*dı ve bu görevi ölünceye kadar sürdürdü.